اشاره:

دو سال پیش در جلسه سخنرانی آقای دکتر صدرالاشرافی که از طرف "بنیاد فرهنگ و زبان آذربایجان ــ تورنتو" (آذربایجان دیل و کولتور اوجاغی) برگزار شده بود برای اولین بار شرکت کردم و همین یک بار کافی بود تا بعد از آن در دهها جلسه دیگر که ایشان حضور داشتند یا سخنران بودند با اشتیاق شرکت کنم. حال یقین دارم که دکتر صدرالاشرافی یکی از چند محقق برجسته و ارزشمند کشورمان در زمینه زبان و تاریخ ایرانیان است.

با توجه به وضعیت حساس کنونی ملیت های مختلف در ایران بویژه آذربایجان و نادیده گرفته شدن اصل پانزده قانون اساسی جمهوری اسلامی و بی توجهی رسانه ها به این مسائل حاد و مهم، ضرورت پرداختن به این مسئله بیش از پیش احساس شد که حاصل این ضرورت  گفت و گوی زیر است.

در این گفت وگو دکتر صدرالاشرافی به مسئله حقوق اقوام و ملیت ها در ایران، فدرالیسم، زبان ترکی، ریشه های جوک و . . . پرداخته اند. این گفت وگو را در زیر می خوانید.

ل. مجتهدی

زندگینامه دکتر ضیاء صدرالاشرافی از زبان خودش

متولد سال 1324، تعلیم و پرورش یافته و تحصیل کرده در شهر تبریزم، شهری که روحیه ای عمیق، جدی، حقیقت طلب و گاهی افراطی اش نتیجه قرار گرفتن در تقاطع دو جاده ابریشم بوده و هنوز بزرگترین بازار خاورمیانه را در اختیار دارد، ضمن آنکه از زمان "وهودان" معاصر سلطان محم ود تا انقراض قاجاریه (1925) پایتخت یا ولیعهدنشین و مرکز حکومت و سیاست بوده است.

نه افتخار بلکه شانسی است که انسان در محل، خانواده و زمانی متولد شودکه هم امکان دسترسی داشته باشد به افرادی که هر یک گنجینه ای از دانش و بینش و ادب زمان خود بودند و هم شهر و امکانات زمان، پرورش استعدادش را ممکن سازد (البته تنها در زبان فارسی).

بعد از اخذ دیپلم طبیعی(1344) در تبریز از دانشکده کشاورزی کرج (دانشگاه تهران) فارغ التحصیل شده(1348) و در دانشگاه تازه تاسیس بوعلی سینای همدان استخدامم کردند و همچون عضو هیئت علمی آن دانشگاه در سال 1355(1976 میلادی) جهت ادامه تحصیل به فرانسه آمده، در مونت پلیه از دانشگاه پل والری فوق لیسانس "فضای روستا ـ جغرافیای کشاورزی" گرفتم (1977میلادی)، بعد در انستیتوی ملی کشاورزی INA پاریس فوق لیسانس دوم را اخذ (1978) و تز دکترای خود را تحت نظر پروفسور مارسل مازوایه از دانشگاه سوربن گرفتم(1982).

رئیس بعد از انقلاب دانشگاه، یکجانبه تعهد تدریس ما را به دانشگاه فقط جهت ندادن یکسال حقوق مان در فرانسه لغو کرد! ـ موضوع "تز" من "تحولات روستایی در ایران ـ مثال همدان" است  و چون روستاییان همدان آموزگاران من بودند تز و رساله خود را به روستاییان ایران مخصوصا همدان تقدیم کرده ام؛ که "بررسی تحولات ایل به ده و ده به شهر" تمام اقوامی است که از سرآغاز تاریخ به این کشور آمده و روستانشین و شهرنشین گشته و در صورت فراهم بودن اسباب بزرگی به تاسیس دولت محلی یا امپراتوری نائل آمده اند (از ایلامی ها تا هخامنشیان و برسد به سلجوقیان و . . .)

و اما در مورد زندگی شخصی، متأهل هستم و همسرم خانم الماس، دکترای سلول شناسی گیاهی از دانشگاه ماری کوری ــ پی یرکوری پاریس دارد و ما در حالی که مقیم فرانسه بودیم برای تحصیل دو فرزندمان در دانشگاه انگلیسی زبان دو سال پیش به کانادا آمدیم و در تورنتو ساکن شدیم. 

از نوشته های دیگر من:

ـ کثرت قومی و هویت ملی ایرانیان در تریبون شماره 2 تا 6 چاپ سوئد است که جداگانه در ایران هم از طرف انتشارات اندیشه نو و به همت دوستی که آشنای ناشناس بود چاپ گردید.

ـ "خط و تغییر خط در سرزمین ایران و زبان مشترک و زبانهای مادری" از  شماره 186ـ172 روزگار نو در پاریس

ـ روحانیت با جامه و لباسی ثابت و جامعه و ادیانی متغیر ـ روزگار نو، شماره مسلسل 229

ـ به شهادت تاریخ هیچ قوم و ملتی "تافته جدا بافته نیست" ـ روزگار نو

ـ افتخار نژادی و افتخار انسانی . . .

ـ و اخیرا   درباره مسائل ایران در سایت های مختلف1

 براي من همچون آفتاب روشن است كه در آينده، دير يا زود ابرهاي تيره از آسمانمان رخت برخواهند بست و راهي براي برون رفت از شرايط تحميلي كنوني خواهيم يافت. ولي بايد در اين راه مكانيزم هاي راهيابي را بشناسيم و با رعايت قانونمندي هاي هر فعاليتي حركت كنيم . در صورت عدم شناخت اين مكانيزم ها، كار سخت تر ميشود و راندمان ما كمتر.

يكي از وظايف بسيار مهم و جدي خصوصاً براي دانشجويان اين است كه سطح مطالعه ي سياسي خود را افزايش دهند. با اتكا به مطالعات زبانشناسي و ادبي، نمي توان ژست فعال سياسي گرفت، براي اين كار حتما بايد سواد سياسي داشت . نيل به اهداف جنبش، بدون شناخت از واقعيات جامعه و وزن هر يك از مسائل آن، بدون تشخيص گروههاي ذينفع (چه آنان كه با حل اين مسئله منتفع ميشوند و چه آنان كه متضرر مي شوند) ميسر نيست.

جامعه ي آذربايجان جامعه اي پيچيده و درهم تنيده است . لذا در تمام مسائل نيز ما بايد نگاهي همه جانبه به مسائل داشته باشيم، ما نمي توانيم از كنار خواست هاي مهمي چون عدالت اجتماعي، برابري حقوق زن و مرد، آزادي بيان و .... بي تفاوت بگذريم، اينها هم مسائل جامعه ي ما هستند . يك فعال حركت ملي بايستي مسئله ملي را بطور انتزاعي نبيند بلكه باید آنرا در رابطه ي ارگانيك با ساير مسائل ارزيابي كند.

ما بايد با ديدي مسئولانه نسبت به جامعه ي خود نگاه كنيم نه با ديد آنارشيستي . انسان مسئول سراغ عمق مسئله مي رود. و به فكر بسيج تمام نيروها جهت حل مسائل ملتش است.

معتقدم كه ما بايد همه جبهه ها را باز كنيم و هر كسي در هر جبهه اي كه كارايي بيشتري دارد گوشه اي از كار را بگيرد. بايد خود را به سخنان با ادبيات سياسي پذيرفته شده در سطح جهاني مجهز كنيم و رفتار خود را نيز با نرمهاي جهاني منطبق سازيم . ادبيات بومي حداكثر مصرف داخلي دارند، ما با بهر ه گيري از تاريخ و اساطير خودمان نمي توانيم حقانيت خود را به روشنفكران ديگر ملل يا مجامع بين المللي اثبات كنيم . آنان قادر به درك اين ادبيات نيستند، چنانچه ما نيز ادبيات سياسي بومي آنان نمي توانيم با منطق خود درك كنيم .

بروز نارسايي هايي از اين قبيل در كليه ي جنبش هاي جوان امري معمول است، جنبش ما نيز جنبشي جوان است، (هرچند كه سابقه ي نود ساله هم داشته باشد) . تجربيات تاريخي ما پيوسته نبوده، عمر اين مرحله از جنبش كمتر از ۲۰ سال است . و تا كنون راه دشواري را پيموده و صف آرائي قدرتمندي از خود در ميدانها نشان داده، معهذا هنوز اين جنبش منشا تغييراتي در سياست حاكم نشده است. كه طبعا بايد خود را براي چنين مرحله اي نيز آماده نمايد.

در حال حاضر نشانه هاي برجسته اي از پختگي سياسي در جنبش آذربايجان ديده مي شود، اقداماتي چون انتشار بيانيه هايي چون “آذربايجان سخن مي گويد”، “خواست هاي ملت آذربايجان در آستانه انتخابات دوره نهم”، ابتكار مراسم قلعه بابك و كنگره ها و مراسمات روز جهاني زبان مادري... نمودهائي از اين پختگي هستند.

اكنون كه در آستانه انتخابات دوره ي دهم رياست جمهوري هستيم، اطمينان دارم كه فعالين جنبش آذربايجان خواهند توانست با حضور (و نه الزاما شركت ) در انتخابات نقش بارزي در صحنه اجتماعي عهده دار شوند . لذا در صورتي كه سير جنبش را ارزيابي مي كنيم ملاحظه مي شود كه اين جنبش مرتبا در حال بالندگي مداوم بوده بنابراين تصوير آينده در ذهن من بسيار روشن و اميدوار كننده است.

سن ده بؤیله گئدرمی ایدین می ایدین اولدوزلار اؤلکه سینه؟... 

سون بئش ایلده آذربایجاندا یایینلانمیش سئچگین کیتابلار

     20- جی عصرده بیر نئچه بؤیوک شخصییت یئتیشدیردیک. اؤرنه یین دوکتور نوطقی، دوکتور جاواد هئیت و دیگرلری نین آدلارینی سایماق اولار. آنجاق ایچیمیزده بؤیوک بیلیم آداملاری دا وار ایمیش کی، بیزیم اونلارین حاققیندا گئنیش بیلگیمیز یوخ ایدی. گوناز تو- نین فعالیته باشلادیغی گوندن اعتیبارن، میللت اؤز ایچینده وار اولان بیر چوخ دَیَرلی شخصییتلری و بیلیم آداملارینی تانیدی، اونلارین ایللر بویو زحمتله بیریکدیردیکلری بیلگیلریندن یارارلاندی. بو یولدا خوصوصن اوبالی بئیین فداکارلیقلارینی اونوتمامالیییق. اوبالی بئیین فعالیتلری سادجه، تئلئویزیونچولوقلا سینیرلی قالمادی، عئینی زاماندا تانینمامیش، یا دا سادجه کیتاب اوخوماقلا مشغول اولان چوخ آز آداملار طرفیندن بیلینن بؤیوک شخصییتلریمیزین ده تانینماسیندا اوبالی بئیین بؤیوک رولو اولدو. گؤزوموزون اؤنونده میللی تاریخیمیز بؤیوک بیر فداکارلیقلا یارانیر. گوناز ت و واسیطه سی ایله میللتین و شخصن منیم اؤزومون داها دریندن تانیدیغیم بؤیوکلریمیزدن بیریسی ده پروف. در. ضیا صدر اولدو. ضیا صدر بئی گوناز ت و- ده جانلی یایینلارا قاتیلیب بیلگیلرینی بیزلرله پایلاشدی. تاماشاچیلارین بیلگیلنمه سینده، آیدینلانماسیندا چوخ تاثیرلی اولدو. در. ضیا صدرین تئلئویزیونداکی صؤحبتلری اوزرینه مولاحیظه لریمی آچیقلاماق ایستردیم.  

            ایلک دفعه  اولاراق در. ضیا صدرین یازیلاری ایله ایسوچده یاشایان علیرضا اردبیللی نین یایینلادیغی " تریبون" درگیسینده تانیش اولدوم. داها سونرا بیر چوخ سیته لرده دوکتور بئیین یازیلاری یایینلاندی. آنجاق دوکتور بئیین توپلوموموزو آیدینلاتما فعالیتلری گوناز ت و ائکرانلاریندا دوروغا (ذیروه یه) یوکسلدی.  

            هله اسکی یونان فلسفه سینده " بیلگی اردمدیر (فضیلتدیر)" دئییلمیشدیر. چونکو بیلگی اؤز ایشیغینا بورونن عاغلین محصولودور. آیدینلانمانین اینانج یولو ایله دئییل، بیلگی یولو ایله مومکون اولدوغونو ایله دفعه  18- جی عصرده کانت یازدیغی " آیدینلانما ندیر؟" مقاله سی ایله آنلاتماغا چالیشدی. "بیلیرم"له "اینانیرام" آراسیندا بیر فرق وار. بو فرقی عاغلی قوللاناراق درک ائتمک مومکوندور. گونوموز آچیسیندان (زاویه سیندن) باخدیغیمیزدا آیدینلانما " اینانیرام"دان "بیلیرم"ه دوغرو بیر یؤنه لیشدیر. چونکو بیلگی آرتیشی ایله اینانجین دا ساغلیقلی تمللره دایاناجاغی مومکون اولاجاقدیر. خورافاتدان آرینمانین یولو بیلگیلنه رک آیدینلانما ایله مومکوندور. بونو غرب فلسفی حیاتیندا گؤرمکده ییک. بیر دین وار، بیر ده دین تاریخی. تاریخده دین سییاسته آلت ائدیلدیگی اوچون اؤز ذاتیندان آیریلمیش و خورافاتلا ایچ-ایچه گیرمیشدیر. اینسانلیق تاریخی بیزلره بئله بیر درس وئریر کی، اینانجسیز فردلر و دؤولتلر اولا بیلر، آنجاق اینانجسیز، دینسیز میللت اولا بیلمز. او زامان دینسیز میللت اولا بیلمزسه، دین تاریخی ایله دینین اؤزونو آییرد ائتمه میز گرکه جک. آیدینلانمانین اساس وظیفه لریندن  بیری ده بوندان عیبارتدیر. یعنی تنقید ائدیلن شئی دینین موقدس دَیَرلری دئییل، دینی قوروم و قورولوشلاردیر، دینی اینستیتوتلاردیر. آیدینلانما سورجی ایچینده " بیل و اینان!"لا " اینان!"  آراسینداکی فرقلر آچیقجا مئیدانا چیخیر. "بیل و اینان!" اؤنرمه سی نین تملینده فردین آختاریشلاری، بیلگیلنمه سی دورور، آنجاق "اینان!" اؤنرمه سینده فرد دین خادیملری طرفیندن یؤنلندیریلیر. بو آچیقلاماری ندن سؤیله ییرم؟ اونا گؤره کی، در. صدر بئیین گوناز ت و-دکی صؤحبتلری سادجه، تاریخ پلانیندا آیدینلانمانی احتیوا ائتمیردی، هم ده دین و دین تاریخی پلانیندا دا آیدینلانمانی احتیوا ائدیردی. بونلاری بیر آز داها آچیقلاماق ایستردیم. هر دوشونن آدام اوچون بللیدیر کی، تاریخ ایراندا فارس شووینیزمین ایدئولوژیسی و بیر شکیلده شووینیزمین مذهبی حالینا گلمیشدیر. شووینیزم بیر سورو (sürü) تاریخ تئوریلری اوزَرینه سرمایه یاتیرمیش، اونو بیر اینانج حالینا گتیرمیش و سونرا اؤلکه نین ایمکانلاریندان یارارلاناراق تبلیغ ائتمه یه باشلامیشدیر. در. صدر بئی ت و-دکی آچیقلامالاری ایله مؤحکم بیلگیلره و قایناقلارا دایاناراق شووینیزمین تاریخ ایدئولوژیسینی ایفشا ائتمه یی باشارمیشدیر. امینم کی، در. صدر بئیین صؤحبتلرینی جیدی شکیلده دینله ین یوردداشلاریمیز گئنیش میقیاسدا آیدینلاندیلار. بو بیلگیلنمه و آیدینلانما اولمادیقجا دوشونجه پلانیندا شووینیزمه قارشی ساواشماق مومکون اولمایاجاق. شووینیزمین یاراتدیغی قارانلیق بو بیلگیلرین ایشیغیندا آیدینلانیر. آیریجا، در. صدر بئیین اورتایا قویدوغو بو بیلگیلر ایشیغیندا شووینیزمین یاراتدیغی آشاغیلیق کومپلئکسی ده اورتادان قالخیر. ندیر بو آشاغیلیق کومپلئکسی؟ شووینیزین اساس هدفلریندن بیری ده ازدیگی و یوخ ائتمک ایسته دیگی توپلوملاردا آشاغیلیق دویغوسو یاراتماقدیر. آشاغیلیق دویغوسو نئجه یارانیر؟ آسیمیله ائدیلن اولوسون کئچمیشینی آشاغیلایاراق، اونو چیرکین گؤستره رک، سویسوزلاشدیراراق، دیلینی و باشقا کیملیک عنصورلرینی تحقیر ائده رک آشاغیلیق کومپلئکسی یارادیرلار. در. صدر بئیین صؤحبتلری شووینیزمین اولوشدوردوغو بو آشاغیلیق کومپلئکسینی اورتادان قالدیرماقدا چوخ تاثیرلی اولدو و اولاجاق.  

            ادبییات، فلسفه، سوسیولوگییا وئریلریندن یولا چیخاراق تاریخی آنلادان در. صدر بئی، تاریخ علمینین نه قدر ده ماراقلی اولدوغونو گؤسترمیش اولدو. نقلی، علمی و فلسفی تاریخی بیر بوتون اولاراق ایضاح ائدن در. صدر بئی کوللئکتیو شعوروموزدا تاریخ مئتودولوژیسی اولوشدورما آچیسیندان دا چوخ مووففق اولموشدور.  

            دوکتور صدر بئیین آچیقلامالاریندا دین بیر تؤز (ذات) اولاراق آنلادیلیردی. بیر حالداکی شووینیزمین الینده آلته دؤنوشموش دین گونوموزده "ایلئنئک" (عرَض) اولاراق مئیدانا چیخمیشدیر. یعنی دینین ذاتی ایله علاقه سی اولمایان بیر سورو اؤیره تیلر (تعلیملر) جمعییته تلقین ائدیلیر. شوویزمین الیندن بو سیلاحی آلمانین یولو دوشونجه ده و دویغودا سئکولارلاشمادان کئچر. فارس شووینیزمین ایکی پارادیقماسی وار: 1. آری عیرقچیلیگی. 2. فارس میللییتچیلیگی مرکزلی ایسلام آنلاییشی. بو ایکی فارس شووینیزمی پارادیقملاری بیر- بیرینی یاشادان رقیبلر کیمی اورتایا چیخمیشلار. نئجه کی، پهلوی رئژیمی نین عیرقچیلییه دایانان تاریخ آنلاییشی خومئینیزم طرفیندن داوام ائتمکده دیر. بو پارادیقمالارین چؤکوشونو یالنیز گئنیش بیلگی ایشیغیندا مومکون ائتمک اولار. در. صدر بئیین اورتایا قویدوغو سئکولار دونیاگؤروشو بو پارادیقمالارین اورتادان و بئیینلردن قالخماسی اوچون تکان وئرمیشدیر.  

  دوکتور صدر بیه بؤیوک حؤرمتلرله.